هنر قلمزنی چیست؟
قلمزنی و هنرهای دیگر از این دست تنها فعالیت انسان مسلط و یا صنعتگر و ابزارساز در به کار بردن قلم و چکش بر روی قطعه یا ظرف فلزی نیست بلکه بر گرفته از شوق و دیگر وجوح تمایز انسانی در بکارگیری تعمق و تعمل وی می باشد. انسانی باهوش و زیرک که با جوهر ذکاوت دست به مکاشفه ای عمیق در طبیعت و مخلوقات می زند و به تکاپویی بر می خیزد که موجب بروز و تبلور حرکتی انفعالی خودآگاه به نام خلق اثر هنری که آمیخته ای از شعف ناخودآگاه فطری در بطن و ابزار و ادوات و مواد و مصالح در جهان مادی است می گردد.
مفهوم کلمه قلمزنی
برای اینکه بدانید هنر قلمزنی اصیل چیست بهتر مفهوم کلمه ی آن را درک کنید. قلمزنی در معنای لغوی، از تزیین و کندن نقوش بر روی اشیای فلزی به ویژه مس، طلا، نقره، برنج می آید.
یا به زبان ساده تر به وجود آوردن خط و نقش از طریق قلم با ضربه چکش و بر روی اجسام فلزی را قلمزنی می گویند. از سوی دیگر به اعتقاد باستان شناسان و مورخان هنر، مس، نخستین فلزی است که در هنر فلز کاری و قلمزنی مورد توجه انسان قرار گرفت. هنر قلمزنی یکی از رشته های هنرهای سنتی ایران است که می توان آن را در دسته بندی، در ردۀ هنرهای صناعی و در گروه فلزکاری قرار داد.
سه سبک هنر قلم زنی اصیل
سه سبک اصلی در هنر قلمزنی ایران مورد توجه قرار گرفته است .
سبک شیراز: این سبک هنر قلمزنی بیشتر بر روی نقره انجام می شود پس از طراحی بر روی کار و نیم برکردن شروع برجسته سازی وکف سازی می شود که در این سبک بیشتر از نقوش تخت جمشیدی و گل مرغ استفاده می شود و در ایران این سبک را مکتب شیراز مینامند و منحصر به شیراز می باشد.
سبک تبریز: در سبک تبریزی برای حرکت قلم و انجام قلمزنی از حرکت و فشار مچ دست استفاده می شود.
سبک اصفهان: در سبک اصفهانی برای حرکت قلم و انجام قلمزنی از ضربات چکش استفاده می شود. قلمزنی در اصفهان نیز در دو سبک مجزا میباشد که به نامهای قلم ریز و فلم زنی برجسته شهرت دارد. قلمزنی برجسته دارای برجستگیهای عمیق تری میباشد و حالتی سه بعدی را ایجاد می نماید. اینگونه از قلمزنی در ساخت ضریح امامان شیعه استفاده می گردد. به همین سبب قلم تبریز صاف و کم عمق است ولی قلم اصفهان عمیق تر می باشد. اصفهان همیشه از مراکز مهم هنر قلمزنی ایران بوده و هست و در حال حاضر بیشترین تعداد کارگاههای صنایع دستی اصفهان را کارگاههای قلمزنی مس و برنج تشکیل میدهد و تعداد شاغلین این رشته نسبت به سایر رشتهها بیشتر است.
خصوصیات یک قلمزنی اصیل چیست؟
قسمت های برش خورده شده لب برگردان باشد: در کارهای قلمزنی مرغوب و با کیفیت قسمت هایی که برش خرده همه برگردان شده اند تا آسیبی ایجاد نکنند .همین برگرداندن لبه ها خودش کلی زمان و وقت می برد و بر کیفیت و زیبایی کار بسیار تاثیر می گذارد.
لحیم کاری روی کار مخفی و سرتاسری باشد: برخی از ظروف با نوارهای فلزی سرتاسری تزیین می شوند زمانی که این نوارها را در حاشیه ی کار قرار میدهند در صورتی که کاری با کیفیت باشد تمام سرتاسر کار را از زیر لحیم کاری میکنند .
نوار کار هم جنس کار باشد و لبه آن را برگردانده باشند: اگر برای حاشیه کار و نوار اطراف کار فلزی را لحیم می کنند آن فلز باید کاملا هم جنس و هم کیفیت کار باشد و باز هم برای زیبایی و جلوگیری از آسیب لبه ی آن را برگرداننده باشند.
تکه ها و قسمت های اضافه شده باید جوش خورده باشد: هر قسمتی مانند دسته، کفی به کار اضافه شود باید کاملا به کار اصلی جوش خورده باشد.
جوش و اتصال کامل لبه ها و نوارهای کفی با کار: برای برخی از کاسه های قلمزنی نواری را دور تا دور کفی آن جوش می دهند این نوار باید کاملا جوش خورده باشد و با زمین کاملا مماس باشد و ناهمواری نداشته باشد.
نبود فرورفتگی در سطح: روی سطح کار نباید فرورفتگی نامعقولی وجود داشته باشد.
نبود ناصافی در لبه های کار: اگر برای کاری لبه ای گذاشته شده و یا جوش داده شده و یا لبه ی کاری را برگرداننده اند باید کاملا صاف و بی نقص باشند و فرورفتگی نداشته باشند.
کعب کاسه و پارچ مناسب در نظر گرفته شود.
ضخامت نوار کعب هم ضخامت کاسه باشد: نواری که به کار اضافه می شود باید هم ضخامت با کاسه و ظرف مورد نظر باشد .هم اندازه بودن ضخامت کار بر زیبایی کار موثر است.
صاف بودن کفی سینی های قلم زنی: در صورتی که سینی قلم زده شده ، از سطح صاف و محل تماس با زمین کاملا مسطح برخوردار باشد و کاملا درست روی زمین قرار بگیرد.
بشقاب های قلم زنی شده دقیقا روی زمین قرار بگیرند: در صورتی که بشقاب قلم زده شده باید کاملا درست و صاف روی زمین قرار بگیرد و در کفی آن ناهمواری وجود نداشته باشد.
درصورت آبکاری باید یکدست آبکاری شده باشد: برخی از کارها با طلا و نقره آبکاری می شوند در صورتی که اینکار انجام می شود سطح آبکاری شده باید کاملا یکدست و صاف باشد.
یکسان بودن نوار و قطعه ای اضافه شده از خود جنس کار: اگر نواری و یا قطعه ای که به کار اضافه شده از جنس دیگری باشد تفاوت رنگ ها و جنس کاملا واضح و مشخص است. پس به این موضوع حتما دقت کنید.
سنتی بودن نقش های بکار رفته: قلم زنی های بااصالت و کار اساتید بزرگ معمولا از نقش های سنتی استفاده کرده اند و همین نقش ها به اصالت و زیبایی کار می افزاید.
قلمزنی با ارزش است که دارای طرح های ظریف تر و پر کارتر باشد: در قلم زنی هرچقدر کار ظریف تر و پرکارتر باشد قلم زنی گران تر و با ارزش تر است و یکی از علت های تفاوت قیمت ها در قلم زنی ها میزان کار انجام شده روی آن ها می باشد.
نبود سوراخ بر روی کار: در برخی مواقع ممکن است بر اثر فشار چکش روی قلم موجب ایجاد سوراخ در کار شود .
تکرار ها باید منظم باشد: اگر طرح مورد نظراز تکرار یک نقش به وجود می آید ، قسمت ها یکسان و با یک رویه قلمزنی شوند .
روی سطح یا پشت کار قیر باقی نمانده باشد: پس از پایان کار شئ دقیق تر پرداخت شده و زمانی که کار تمام می شود قیراندود می شود تا رگه های سیاه روی کار ایجاد شود و هیچ اثری اثری از قیر لابه لای سطوح نباید دیده شود.