قلمزنی یکی از صنایع دستی قدیمی ایران است که در گروه فلزکاری قرار میگیرد. قلمزنی در واقع هنر تزیین و کندن نقش و نگار مختلف روی اشیای فلزی به خصوص مس، طلا، نقره و برنج به کمک قلم و ضربهی چکش است.
قدمت قلمزنی در ایران
پیشینهی قلمزنی را به زمان سکاها یا سیتها نسبت میدهند که نژاد آریایی داشتهاند. قدمت جام طلای حسنلو که در سال ۱۳۳۶ کشف شد و دارای نقوش برجستهای چون خدایان سوار بر ارابه است به هزارهی اول بر میگردد. جامهای طلای مارلیک نیز از آثار قلمزنی همین دوره هستند. از دورهی مادها که در سدهی هفتم قبل از میلاد در ایران روی کار آمدند، آثار قلمزنی اندکی به جای مانده است.با تشکیل حکومت هخامنشی هنر قلمزنی نیز متحول شد و بر دوران بعد از خود نیز تاثیر گذاشت. این دوره در واقع اوج هنر فلزکاری است اما به دلیل حملهی اسکندر و آتش زدن تخت جمشید آثار زیادی نابود شدند و به دستور اسکندر گداخته و به سکه تبدیل شدند. در زمان ساسانیان یعنی در سالهای ۲۲۴ تا ۶۵۰ میلادی، به دلیل گسترش تجارت میان ایران، یونان و روم، هنر ایران از هنر یونان و روم تأثیر پذیرفت. مرسومترین ظروف این دوره سینی بود که ساسانیان تصاویر شکار و مراسم پادشاهان مثل مراسم هدیه دادن را روی آنها قلم میزدند.
هنر قلمزنی در دوره پس از اسلام
در سدههای آغازین اسلامی، اعراب، هنر قلمزنی دورهی ساسانی را مورد تقلید قرار داده و در سدههای بعد در اثر علاقهی هنرمندان ایرانی به مذهب و گرایش آنان به اسلام، با تأثیرپذیری از باورهای اسلام، کمکم نقوش طرحهای بومی و اسطورهای ایرانی جای خود را به خطوط کوفی و آیات و احادیث داد.
در دورهی سلجوقیان، هنر قلمزنی مانند سایر رشتههای هنری حمایت شد و گسترش پیدا کرد. ایجاد نقوش گیسباف شامل نوارهایی در تزئینات ظروف متداول شد. در این دوران، ترصیع فلزات به صورت مفتولهای طلا، مس و نقره و یا ترصیع ظروف مفرغی با مفتول مس رایج شد. از کارهای بسیار زیبای این دوره، مشبککاری روی فلز است. ظروف سلجوقیان عمدتا دو خصوصیت داشت: یکی خوشنویسی خطوط و دیگری استفاده از خط کوفی در قلمزنی.
ترصیع در ظروف در دورهی مغول و تیموری، به تقلید از دورهی سلجوقی ادامه پیدا کرد. استفاده از هنر خوشنویسی در قلمزنی به وفور گسترش یافت و ظروف زیادی از این گونه ساخته و تزئین شد. با حملهی تیمور به ایران، هرات دوباره رونق هنری خود را بازیافت و بزرگترین مرکز هنری آن روز شد. هنر قلمزنی در این شهر بسیار درخشید.
نقرهکوبی روی فلزات، در دورهی صفوی به اوج شکوفایی و کمال خود رسید. دراین دوره، انواع تنگها و کاسههای قلمزنی شده مرسوم شده بود. در دورهی صفویه، تذهیب به خصوص استفاده از اسلیمی رواج داشت و همچنین در این دوره از خط نستعلیق و ثلث در کارهای قلمزنی استفاده می شد.
انواع سبکهای قلمزنی
۱. برجستهکاری
در این نوع قلمزنی ابتدا پشت کار را قیر کرده، سپس طرح را روی کار کاربن میکنند و با استفاده از قلم نیمبر طرح را تثبیت میکنند. پس از تثبیت طرح، قیر را از پشت کار خارج کرده و این بار سطح پردازش شده را قیر اندود کرده و توسط قلمهایی که عبارتاند از قوشه، کف رو، کف تخت و… ظرف را برجسته میکنند. خطوط نیمبر شده در پشت کار، راهنمای عمل قلمزنی است. پس از اینکه عمل برجستهکاری صورت گرفت، مجددا قیر را به سمت اولیه برگردانده و در این مرحله روسازی و زمینه کردن کار انجام میشود.
۲. نیمه برجستهکاری
در این قلمزنی به جای استفاده از قلمهای برجسته کاری از قلمهای معمولی استفاده میشود و به جای اینکه کار را از پشت برجسته کنند، از طرف مقابل آن قدر زمینه را پایین میبرند که سطح پردازش شده نمایان شود.
۳. ریزه قلمزنی
در این روش، کار پس از قیر شدن طراحی شده و سپس نیمبر و روسازی و زمینه میشود که دارای برجستگی نیست و بیشتر از طرحهای گل و مرغ اسلیمی استفاده میشود.
۴. حکاکی
در این روش کار، به جای استفاده از چند قلم تنها از یک قلم استفاده شده و این قلم، عمل قلمزنی را انجام میدهد. در واقع در این نوع قلمزنی، با استفاده از قلم تیزی گوشت فلز کنده میشود.
۵. مشبککاری
در این روش به جای اینکه مثل ریزه قلمزنی زمینه بزنند یا مثل برجستهکاری زمینه را بخوابانند، زمینه را از سطح فلز جدا میکنند. از این روش معمولا در قدیم در ساخت چراغهای فانوسی و محلهایی که قرار است از آنها آب عبور کند استفاده میشد. بیشتر فرآوردههای فلزی که ظرف یک قرن اخیر در ایران ساخته شده از مس است که بسیاری از این فرآوردهها برای مصارف روزانه ساخته شده و بدون تزیین هستند و عنصر اصلی زیبایی آنها همان شکل آنها است ولی ظروف مسی که ارزش نمایشی بیشتری داشتهاند معمولا مورد توجه صنعتگران و هنرمندانی چون قلمزن و کندهکار و گاه برجستهکار قرار گرفتهاند. اصفهان همیشه از مراکز مهم هنر قلمزنی ایران بوده و هست و در حال حاضر بیشترین تعداد کارگاههای صنایع دستی اصفهان را کارگاههای قلمزنی مس و برنج تشکیل میدهد و تعداد شاغلین این رشته نسبت به سایر رشتهها بیشتر است. دامنهی هنر فلزکاری در ایران بسیار وسیع است؛ از جمله میتوان از هنر مشبککاری نام برد که وسایلی از قبیل فانوس، آباژورهای پرنقش و نگار مسی و برنجی، بخوردان، گلدان و پوشش بطری را شامل میشود. مواد اولیهی اصلی مورد مصرف سازندگان فرآوردههای مس و برنج شامل مس، برنج و آلیاژهای این دو است. ابزار کار صنعتگران این رشته از دو دسته تشکیل میشود؛ یک دسته ابزاری که در مرحلهی ساخت محصولات مورد مصرف قرار میگیرد مانند دستگاه خمکاری، فرچه، کوره برقی، سندان و چکش. دستهی دیگر ابزاری هستند که در مرحلهی قلمزنی مورد احتیاج است مانند دستگاه قیر آبکنی، پرگار، انواع قلم آهنی، چکش.
در مرحلهی قلمزنی از وسایلی استفاده میشود که عبارتاند از:
انواع قلمها که گاه تعدادشان به ۱۴۰ یا بیشتر نیز میرسد
پرگار در اندازههای مختلف
چکش
متر
قیچی
دستگاه ذوب قیر
پس از اتمام کلیهی عملیات قلمزنی، قیر را به کمک حرارت از محصول جدا کرده و باقیماندهی آن بر بدنهی ظرف را نیز با نفت پاک میکنند. سپس ظرف قلمزده جهت هموار کردن یا صافکاری و در صورتی که قطعات جداگانهای داشته باشد به منظور سوار کردن قطعات و لحیمکاری به کارگاه صنعتگر سازنده برده میشود. البته لحیمکاری در این مرحله توسط آلیاژ قلع صورت میگیرد تا قسمتهای لحیم شده همرنگ زمینهی ظرف باشد و صافکاری نیز توسط چکش چوبی یا چکشی که بر سر آن چرم قرار داده شده و جهت صاف کردن و هموار کردن ظرف که در هنگام قلمزنی تاب برداشته و فرورفتگی و برآمدگی پیدا کرده انجام میپذیرد.
